Amiyotrofik Lateral Skleroz (ALS), motor nöronların ilerleyici kaybıyla seyreden nörodejeneratif bir hastalıktır. Bu rehberde ALS’nin genetik nedenlerini, tanı sürecini, Riluzol ve Tofersen ile güncel gen tedavisi yaklaşımlarını bulacaksınız.
İçindekiler
ALS Nedir?
Amiyotrofik Lateral Skleroz (ALS), hareketi sağlayan kasları kontrol eden motor nöronların ilerleyici kaybıyla karakterize, nörodejeneratif bir hastalıktır. ALS, hem üst motor nöronları hem de alt motor nöronları etkileyebilmesi nedeniyle diğer bazı nörolojik ve nöromüsküler hastalıklardan ayrılır.
Üst motor nöronlar, beynin hareketten sorumlu bölgelerinden (motor korteks) başlayarak omurilikteki motor nöronlara hareket komutlarını ileten sinir hücreleridir.
Alt motor nöronlar ise omurilik ve beyin sapında bulunan ve sinir uyarılarını doğrudan kaslara ileterek kasların hareket etmesini sağlayan sinir hücreleridir.
Bu motor nöronların zaman içinde hasarlanması; kaslarda güçsüzlük, erime (atrofi), istemsiz kas seğirmeleri (fasikülasyon), kaslarda sertlik ve hareketlerde giderek artan güçlük gibi belirtilere yol açabilir. Hastalığın başlangıç şekli ve ilerleme hızı kişiden kişiye değişiklik gösterebilir.
ALS’nin Nedeni Nedir?
ALS’nin gelişiminde birden fazla mekanizmanın rol oynadığı düşünülmektedir. Hastaların büyük çoğunluğunda hastalığın nedeni tek bir faktörle açıklanamaz ve bu olgular sporadik ALS olarak adlandırılır.
ALS vakalarının yaklaşık %10’unda ise aile öyküsü ve genetik faktörler ön plandadır. Bununla birlikte, gelişen genetik tanı yöntemleri sayesinde ALS ile ilişkili genetik değişiklikler giderek daha fazla tanımlanmaktadır.
Özellikle SOD1, C9orf72, FUS ve TARDBP gibi genlerdeki değişiklikler ALS ile ilişkilendirilmiştir.
Bazı genetik değişiklikler yalnızca ALS’ye değil, farklı nörodejeneratif hastalıkların bir arada bulunduğu daha geniş bir klinik tabloya yol açabilir. Örneğin aynı aile içinde ALS’nin yanı sıra frontotemporal demans gibi hastalıkların görülmesi mümkündür. Bazı genetik formlarda Parkinson hastalığı veya Paget hastalığı gibi farklı klinik özellikler de tabloya eşlik edebilir.
ALS tanısı alan kişilerde, özellikle aile öyküsü bulunan hastalarda, genetik değerlendirme önemli bir yer tutar.
ALS Nasıl Tanınır?
ALS tanısı, hastanın öyküsü ve nörolojik muayenesinin yanı sıra gerekli durumlarda elektrofizyolojik, görüntüleme ve laboratuvar incelemeleri birlikte değerlendirilerek konulur.
ALS’yi taklit edebilen ve tedavi edilebilir başka hastalıkların dışlanması da tanı sürecinin önemli bir parçasıdır.
Elektromiyografi (EMG) başta olmak üzere uygun elektrofizyolojik incelemeler, sinir ve kasların etkilenme özelliklerinin değerlendirilmesine yardımcı olur. Beyin ve omurilik görüntülemeleri ile kan testleri de klinik duruma göre tanısal süreçte kullanılabilir.
ALS’de Genetik Test Neden Önemlidir?
Günümüzde ALS tanısı alan hastalarda genetik değerlendirmenin önemi giderek artmaktadır. Genetik testler şu konularda katkı sağlayabilir:
- Hastalığın kalıtsal bir formunun bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi
- Aile bireyleri açısından genetik riskin daha iyi anlaşılması
- Uygun hastalarda genetik danışmanlık yapılması
- Bazı genetik ALS formlarına yönelik geliştirilen veya geliştirilmekte olan hedefe yönelik tedavilere erişim açısından hastaların değerlendirilmesi
Özellikle ailede ALS, frontotemporal demans veya benzer nörodejeneratif hastalık öyküsü bulunması durumunda genetik değerlendirme ayrıca önem taşır.
Genetik testlerin kapsamı, hastanın klinik özellikleri ve aile öyküsü dikkate alınarak nöroloji ve gerektiğinde tıbbi genetik uzmanı tarafından belirlenmelidir. Günümüzde çok sayıda genin aynı anda incelenmesine olanak sağlayan yeni nesil dizileme (NGS), panel analizleri ve tüm ekzom dizileme (WES) gibi yöntemlerden yararlanılabilmektedir. Bazı hastalarda buna ek olarak, sık rastlanan ve genellikle demans ile beraber seyreden C9ORF72 mutasyonuna yönelik ek testlerin yapılması da gerekebilir.
ALS’de Tedavi Yaklaşımları
ALS tedavisinde temel amaç; hastalığın ilerlemesini mümkün olduğunca yavaşlatmak, yaşam süresini ve yaşam kalitesini desteklemek, ortaya çıkan belirtileri kontrol etmek ve hastanın günlük yaşamda mümkün olduğunca bağımsız kalmasını sağlamaktır.
Riluzol
Riluzol, ALS tedavisinde uzun yıllardır kullanılan ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya yönelik tedavilerden biridir. Etki mekanizmasının, başta glutamaterjik sinyal iletimi olmak üzere motor nöron hasarıyla ilişkili bazı süreçlerin düzenlenmesiyle ilişkili olduğu düşünülmektedir.
Tedavinin başlanması ve devamı, hastanın klinik durumu ve hekim değerlendirmesi doğrultusunda planlanmalıdır.
Tofersen
Tofersen, SOD1 genindeki belirli hastalık yapıcı genetik değişikliklere bağlı ALS için geliştirilmiş hedefe yönelik bir antisens oligonükleotid tedavisidir.
Tedavi, lomber ponksiyon yoluyla intratekal olarak uygulanır ve yalnızca uygun SOD1 ilişkili ALS hastalarında değerlendirilir.
Tofersen, hastalığın nedenini tamamen ortadan kaldıran veya mevcut motor nöron kaybını geri döndüren bir tedavi değildir. Tedavinin amacı, SOD1 ile ilişkili hastalık mekanizmalarını hedefleyerek hastalığın seyrini değiştirmektir.
Bu nedenle SOD1 genetik durumunun belirlenmesi, uygun hastalarda tedavi seçeneklerinin değerlendirilmesi açısından önem taşımaktadır.
Destekleyici Tedaviler Neden Önemlidir?
ALS tedavisi yalnızca hastalığın ilerlemesini hedefleyen ilaçlardan oluşmaz. Hastanın yaşam kalitesinin korunmasında multidisipliner yaklaşım büyük önem taşır. Hastanın ihtiyaçlarına göre şunlar tedavi planının bir parçası olabilir:
- Fizik tedavi ve rehabilitasyon
- Beslenme desteği
- Yutma ve konuşma değerlendirmesi
- Solunum fonksiyonlarının düzenli takibi
- İletişim desteği
- Kas krampları, spastisite, ağrı ve diğer belirtilere yönelik tedaviler
- Psikososyal destek
Tedavi yaklaşımı hastalığın evresine, belirtilere ve kişinin bireysel ihtiyaçlarına göre düzenlenmelidir.
İlgili Yazı: Tofersen, aslında daha geniş bir tedavi kategorisinin — gen susturma yöntemlerinin — nörolojide kullanılan bir örneğidir. Gen replasmanı, gen susturma ve CRISPR ile gen düzenlemenin nasıl çalıştığını, SMA ve DMD gibi hastalıklardan örneklerle Gen Tedavisi Nedir? Gen Replasmanı, Susturma ve Düzenleme Yöntemleri yazımızda inceleyebilirsiniz.
Makalelere Dön